Chợ phiên vùng cao chỉ họp vài ngày một lần, và bán những thứ không có ở chợ thành phố: rau rừng, nấm mọc tự nhiên, măng tươi, các loại hạt và đậu bản địa.
Phần lớn những thứ đó vốn đã là đồ chay. Nhưng có vài điều phải cẩn thận.
Chợ phiên họp khi nào
Chợ phiên họp theo lịch cố định. Tra trước khi tới.
Có nơi họp chủ nhật hằng tuần. Phổ biến nhất.
Có nơi họp theo ngày âm lịch. Hỏi người địa phương.
Có nơi họp sáu ngày một lần. Lịch xoay vòng.
Chợ họp từ rất sớm. Bốn năm giờ sáng.
Đông nhất vào khoảng bảy tám giờ. Nên có mặt lúc đó.
Trưa là tan. Đi muộn là hết hàng.
Mùa thu hoạch thì hàng phong phú hơn. Tùy vùng.
Mùa giáp hạt thì ít hàng. Cân nhắc.
Dịp lễ hội thì chợ rất đông. Vui nhưng chật.
Hỏi chỗ ở về lịch chợ. Họ biết rõ.
Đi sớm thì mát và vắng. Chụp ảnh đẹp hơn.
Mặc ấm vì sáng sớm vùng cao rất lạnh. Kể cả mùa hè.
Mang tiền mặt. Ít nơi nhận chuyển khoản.
Rau rừng và nấm
Rau rừng rất đa dạng theo mùa. Mỗi mùa một loại.
Rau dớn và rau bò khai là món quen ở nhiều vùng. Xào hoặc luộc.
Ngọn su su và ngọn bí. Dễ nấu.
Rau má và rau sam. Ăn sống hoặc nấu canh.
Hoa chuối và hoa ban theo mùa. Món đặc trưng.
Măng tươi cần luộc kỹ. Bỏ nước luộc đầu.
Măng chua ngâm sẵn. Hỏi cách ngâm.
Nấm mọc tự nhiên rất ngon. Nhưng phải mua ở người biết rõ.
Không tự hái nấm trong rừng. Nguy hiểm thật sự.
Hỏi tên từng loại rau. Ghi lại.
Hỏi cách nấu. Người bán sẵn lòng chỉ.
Vài loại phải nấu kỹ mới ăn được. Hỏi cho rõ.
Không mua rau lạ mà không biết cách chế biến. Nguyên tắc an toàn.
Mua ít để thử trước. Hợp thì mua thêm.
Đậu, hạt và ngũ cốc bản địa
Đậu tương bản địa hạt nhỏ và thơm. Làm đậu phụ rất ngon.
Đậu đen và đậu đỏ trồng nương. Nấu chè và cháo.
Đậu Hà Lan và đậu ván theo mùa. Tươi rất ngon.
Ngô nếp và ngô tẻ. Món chính ở nhiều vùng.
Gạo nương và gạo nếp nương. Vị khác gạo đồng bằng.
Kê và các loại hạt nhỏ. Ở vài vùng.
Lạc và vừng trồng tại chỗ. Thơm hơn hàng chợ.
Hạt dổi và mắc khén làm gia vị. Đặc trưng Tây Bắc.
Hạt tiêu rừng. Vị khác tiêu thường.
Các loại gia vị này đều là thực vật. Người ăn chay dùng được.
Mua về làm quà rất hợp. Nhẹ và để được lâu.
Hỏi cách dùng từng loại. Ghi lại.
Mua lượng nhỏ để thử. Vị lạ không phải ai cũng hợp.
Đóng gói kỹ khi mang về. Tránh ẩm.
Món ăn tại chợ
Chợ phiên có hàng ăn tại chỗ. Phần vui của buổi chợ.
Hàng thắng cố và các món thịt thì bỏ qua. Không hợp mình.
Hàng bánh nếp và bánh ngô. Thường là chay.
Hỏi nhân bánh là gì. Đậu hay thịt.
Xôi ngũ sắc nhuộm bằng lá. Món đẹp và chay.
Hỏi xôi có rắc ruốc hay mỡ không. Chỗ hay sót.
Ngô và khoai nướng. Luôn có.
Đậu phụ nướng ở vài chợ. Món ngon.
Chè đậu và nước lá. Đồ uống địa phương.
Rượu ngô thì tùy mình. Không liên quan chuyện chay.
Hỏi trước khi ngồi vào hàng. Đỡ khó xử.
Hàng nào chỉ bán món chay thì ngồi yên tâm. Hỏi là biết.
Mua đồ khô mang về nếu không ăn tại chỗ. Phương án chắc.
Ăn nhẹ trước khi đi chợ. Đỡ phải ăn vội.
Ứng xử ở chợ vùng cao
Xin phép trước khi chụp ảnh người. Phép lịch sự quan trọng nhất.
Nhiều người không thích bị chụp. Tôn trọng.
Không chụp lén. Dù thấy đẹp.
Mặc cả nhẹ nhàng. Chênh lệch thường rất nhỏ.
Không mặc cả quá đáng. Đây là sinh kế của họ.
Mua ủng hộ người bán ít hàng. Việc nhỏ mà có ý nghĩa.
Không cho tiền trẻ em. Tạo thói quen xin.
Mua hàng của họ thì hơn. Nếu muốn giúp.
Hỏi tên món bằng thái độ quan tâm. Họ vui khi được hỏi.
Học vài từ chào bằng tiếng địa phương. Rất được lòng.
Không chê đồ ăn hay tập tục. Khách là mình.
Không chen lấn. Chợ chật.
Bỏ rác mang về. Vùng cao ít chỗ đổ rác.
Đi chợ phiên là đi xem đời sống. Không chỉ để mua.
Mang về và nấu lại
Rau rừng héo rất nhanh. Dùng trong một hai ngày.
Bọc giấy báo rồi cho vào túi thoáng. Giữ được lâu hơn.
Măng tươi luộc kỹ trước khi trữ. Bỏ nước đầu.
Nấm tươi để giấy chứ không túi kín. Tránh nhớt.
Đồ khô đóng túi kín. Chống ẩm.
Hạt gia vị để lọ thủy tinh. Giữ mùi.
Ghi tên và cách nấu lên nhãn. Về nhà là quên.
Thử nấu ngay trong tuần đầu. Còn nhớ lời người bán.
Nấu đơn giản để giữ vị nguyên liệu. Rau rừng vốn đã đậm vị.
Xào tỏi hoặc luộc chấm tương. Hai cách cơ bản.
Nấu canh với đậu phụ. Cân bằng.
Ghi lại công thức nếu ngon. Sổ bếp.
Chia cho người quen thử. Vui.
Mỗi chuyến mang về vài thứ mới. Bếp nhà phong phú dần.
Kết hợp chợ phiên vào chuyến đi
Xếp lịch chuyến đi theo ngày họp chợ. Đáng công.
Chợ phiên thường ở trung tâm huyện. Dễ tìm chỗ nghỉ gần đó.
Ngủ lại đêm trước để đi chợ sáng sớm. Không kịp nếu đi từ xa.
Chỗ ở gần chợ hay kín vào đêm trước phiên. Đặt sớm.
Hỏi chủ nhà nấu giúp đồ mua ở chợ. Nhiều nơi sẵn lòng.
Homestay vùng cao thường có bếp củi. Món nấu ra rất khác.
Mua nguyên liệu rồi nhờ nấu là cách hay nhất. Vừa chắc vừa ngon.
Trả tiền công nấu sòng phẳng. Hỏi giá trước.
Ăn cùng gia đình chủ nhà. Phần đáng nhớ.
Đi chợ cùng chủ nhà thì học được nhiều. Họ biết hàng nào tốt.
Chợ phiên là dịp gặp người từ nhiều bản. Không chỉ chuyện mua bán.
Đi thong thả, đừng vội. Chợ tan là hết.
Mang theo sổ ghi tên rau và món. Về nhà còn nhớ.
Một buổi chợ đáng giá hơn nhiều điểm tham quan. Kinh nghiệm chung.
